Deprem gibi ani ve tehdit edici olaylardan sonra korku, irkilme, uyku güçlüğü, yoğun endişe, dalgınlık, öfke, üzüntü veya tekrar deprem olacakmış hissi yaşanabilir. Bu tepkiler ilk günlerde ve haftalarda sık görülebilir ve tek başına travma sonrası stres bozukluğu olduğu anlamına gelmez. Dünya Sağlık Örgütü (WHO), acil durumlardan etkilenen insanların büyük bölümünde psikolojik sıkıntı görülebildiğini, ancak bu sıkıntının çoğu kişide zamanla azaldığını belirtir.
Deprem sonrası psikolojik iyilik hali yalnızca “güçlü düşünmek” veya kaygıyı bastırmakla ilgili değildir. Güvenlik, barınma, uyku, yakınlarla bağlantı, doğru bilgiye erişim ve günlük yaşamın yeniden kurulması ruhsal toparlanmanın önemli parçalarıdır.
Deprem sonrası hangi psikolojik tepkiler görülebilir?
İnsanların tepkileri yaşadıkları kayıp, fiziksel tehlike, önceki deneyimler, sosyal destek ve mevcut yaşam koşullarına göre değişebilir. Sık görülebilecek tepkiler arasında şunlar vardır:
- Tekrar deprem olacağına dair yoğun endişe ve tetikte olma,
- küçük ses veya titreşimlerde irkilme,
- uykuya dalmakta güçlük veya kabuslar,
- olayı zihinde tekrar tekrar hatırlama,
- dalgınlık ve odaklanma güçlüğü,
- öfke, suçluluk, üzüntü veya çaresizlik,
- bedensel gerginlik, çarpıntı veya mide yakınmaları,
- depremi hatırlatan yerlerden veya konuşmalardan kaçınma.
Bu tepkilerin varlığı herkeste uzun süreli bir ruhsal bozukluk gelişeceği anlamına gelmez. Belirtilerin seyri ve kişinin günlük yaşamını ne ölçüde etkilediği daha önemlidir.
İlk günlerde ne yardımcı olabilir?
Önce fiziksel güvenliği ve temel ihtiyaçları önemseyin
Psikolojik toparlanma, kişinin kendisini fiziksel olarak güvende hissetmesinden bağımsız değildir. Güvenli barınma, su, beslenme, ilaçlara erişim, uyku ve yakınlarla bağlantı gibi temel ihtiyaçlar önceliklidir.
Doğru ve sınırlı bilgi alın
Güvenilir resmi kaynaklardan bilgi almak yararlıdır. Ancak gün boyunca tekrar tekrar deprem görüntüleri, söylentiler ve belirsiz sosyal medya paylaşımlarını takip etmek bazı kişilerde kaygıyı artırabilir. Bilgi kontrolünü günün belirli zamanlarıyla sınırlamak daha uygulanabilir olabilir.
Kendinizi konuşmaya zorlamayın
Bir krizden sonra yaşananları anlatmak bazı kişilere iyi gelebilir, bazı kişiler ise hemen konuşmak istemeyebilir. WHO’nun psikolojik ilk yardım yaklaşımı, kişiyi ayrıntılı biçimde olayı anlatmaya zorlamak yerine onu dinlemeyi, ihtiyaçlarını anlamayı ve pratik destek sağlamayı önerir.
Yakınlarla bağlantıyı koruyun
Aile, arkadaşlar ve güvenilir kişilerle temas etmek yalnızlık hissini azaltabilir. Destek vermek için mükemmel cümleler kurmak gerekmez; dinlemek, pratik bir ihtiyaca yardımcı olmak veya birlikte zaman geçirmek yeterli olabilir.
Günlük rutine küçük adımlarla dönün
Uyku ve uyanma saatleri, düzenli öğünler, kısa yürüyüşler, çocukların okul düzeni veya günlük sorumluluklara kademeli dönüş, yaşamın yeniden öngörülebilir hale gelmesine yardımcı olabilir. Amaç hızlıca “eski haline dönmek” değil, yapılabilir küçük bir yapı oluşturmaktır.
Kaygı yükseldiğinde ne yapılabilir?
Kaygı anında zihni tamamen boşaltmaya çalışmak yerine dikkati mevcut ana yönlendiren kısa teknikler kullanılabilir:
- Ayaklarınızın zemine temasını fark edin.
- Çevrenizde gördüğünüz birkaç nesneyi isimlendirin.
- Nefesi değiştirmeden birkaç nefes boyunca alış ve verişi takip edin.
- Bulunduğunuz yerde güvende olup olmadığınızı somut olarak kontrol edin.
- Kaygıyı artıran haber akışından kısa süre uzaklaşın.
Dikkati yeniden bulunduğunuz ana getirmeyi çalışmak isterseniz kısa mindfulness egzersizleri sayfasındaki acı vermeyen uygulamalardan yararlanabilirsiniz.
Çocuklar ve gençlerde deprem sonrası tepkiler
Çocuklar yaşlarına göre farklı tepkiler gösterebilir. Küçük çocuklarda ebeveynden ayrılmak istememe, uyku sorunları veya daha önce bıraktıkları bazı davranışlara geçici dönüş görülebilir. Daha büyük çocuklar ve gençlerde sinirlilik, içe kapanma, okulda odaklanma güçlüğü veya yoğun güvenlik kaygısı ortaya çıkabilir.
Çocuğa yaşına uygun ve doğru bilgi vermek, rutinleri mümkün olduğunca korumak ve sorularına sakin biçimde cevap vermek önemlidir. Çocuğu korkutucu görüntülere tekrar tekrar maruz bırakmamak da yardımcı olabilir. Yetişkinlerin kendi kaygılarını tamamen gizlemesi gerekmez; ancak çocuğa güvenlik ve bakım sorumluluğunun yetişkinlerde olduğu mesajını vermek önemlidir.
Psikolojik ilk yardım nedir?
Psikolojik ilk yardım, kriz sonrası herkese terapi uygulamak anlamına gelmez. WHO yaklaşımında amaç; kişiye insancıl ve pratik destek sunmak, ihtiyaçlarını dinlemek, temel gereksinimlere ve hizmetlere ulaşmasına yardımcı olmak, sosyal destekle bağlantı kurmasını kolaylaştırmak ve kişiyi daha fazla zarardan korumaktır.
Bu yaklaşım, kişiyi yaşadığı olayı ayrıntılı biçimde tekrar anlatmaya veya güçlü duygular yaşamaya zorlayan bir “debriefing” uygulaması değildir.
Ne zaman profesyonel destek düşünülmeli?
İlk dönemde yoğun duygular yaşanması olağan olabilir. Ancak aşağıdaki durumlardan biri varsa profesyonel değerlendirme daha önemli hale gelir:
- Belirtilerin haftalar boyunca azalmaması veya giderek ağırlaşması,
- uyku, iş, okul, bakım verme veya ilişkilerin belirgin biçimde bozulması,
- yoğun kaçınma nedeniyle günlük yaşamın ciddi biçimde daralması,
- tekrarlayan panik, ağır çökkünlük veya yoğun madde kullanımının ortaya çıkması,
- kişinin kendisine zarar verme düşüncelerinin olması,
- gerçeklikle bağın bozulması, ciddi kafa karışıklığı veya kişinin kendisine/başkasına güvenli biçimde bakım verememesi.
Acil kendine zarar verme riski, ağır tıbbi belirti veya güvenlik tehdidi varsa rutin psikolojik randevuyu beklemek yerine acil sağlık ve güvenlik hizmetlerine başvurulmalıdır.
Deprem sonrası travma herkeste gelişir mi?
Hayır. Depremden etkilenen birçok kişi geçici stres belirtileri yaşar ve zaman içinde toparlanır. Bir kısmında ise depresyon, kaygı bozuklukları veya travma sonrası stres belirtileri daha uzun sürebilir. Risk, yalnızca olayın kendisine değil kayıplara, devam eden güvensizliğe, sosyal desteğe ve kişisel koşullara da bağlıdır.
Toparlanmak ne kadar sürer?
Tek bir “normal süre” yoktur. Toparlanma doğrusal ilerlemeyebilir; bazı günler daha iyi, bazı günler daha zor olabilir. Artçı depremler, yıldönümleri, haberler veya yeni kayıplar belirtileri geçici olarak yeniden artırabilir. Önemli olan zaman içinde genel işlevin ve sıkıntının nasıl değiştiğidir.
Destek almak isterseniz
Deprem sonrası kaygı, travmatik anılar veya günlük işlevde bozulma yaşıyorsanız bir ruh sağlığı uzmanıyla değerlendirme yapabilirsiniz. Psikolojik destek ve görüşme süreci sayfasında seçenekler hakkında bilgi bulunuyor.
Kaynaklar
- World Health Organization: Mental health in emergencies
- World Health Organization: Psychological first aid – Guide for field workers
- World Health Organization: Mental health and psychosocial support in emergencies
Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır ve bireysel psikolojik veya tıbbi değerlendirme yerine geçmez.
