Duygudurum bozukluğu ne demek?
Duygudurum, kişinin bir süre boyunca baskın olarak yaşadığı duygusal durumu anlatan bir kavramdır. Gün içinde sevinmek, üzülmek, öfkelenmek veya enerjinin değişmesi tek başına psikolojik bir bozukluk anlamına gelmez.
Günlük dilde duygudurum bozuklukları ifadesi depresyon ve bipolar bozukluk gibi tabloları birlikte anlatmak için hâlâ kullanılabilir. Ancak güncel DSM sınıflandırmasında eski Mood Disorders başlığı tek bir üst kategori olarak kullanılmaz. Depresif bozukluklar ile bipolar ve ilişkili bozukluklar ayrı tanı grupları altında ele alınır.
Bu ayrım önemlidir; çünkü depresif bir dönem ile bipolar bozukluk aynı şey değildir ve yalnızca kişinin o gün nasıl hissettiğine bakılarak tanı konmaz.
Günlük duygu değişimleri ile klinik bir bozukluk aynı şey değildir
Herkesin ruh hali yaşam olaylarına, uykuya, strese, fiziksel sağlığa ve birçok başka etkene bağlı olarak değişebilir. Klinik değerlendirmede yalnızca “çok üzgünüm” veya “çok enerjik hissediyorum” gibi tek bir belirtiye bakılmaz.
Belirtilerin ne kadar sürdüğü, ne kadar yoğun olduğu, kişinin olağan halinden ne kadar farklılaştığı ve iş, okul, ilişkiler, uyku, öz bakım gibi alanları ne ölçüde etkilediği önemlidir. Bazı fiziksel hastalıklar, kullanılan maddeler veya ilaçlar da duygudurum belirtilerine benzeyen değişiklikler oluşturabilir. Bu nedenle değerlendirme bağlam ve zaman içindeki gidişatla birlikte yapılır.
Güncel sınıflandırmada depresif ve bipolar bozukluklar
Depresif bozukluklar
Depresyon, sıradan üzüntüden daha kapsamlı bir tablodur. Çökkünlük veya ilgi ve haz kaybına; uyku, enerji, iştah, dikkat, hareketlilik ve kişinin kendisi hakkındaki düşüncelerinde değişiklikler eşlik edebilir. Önemli olan belirtilerin bir arada nasıl seyrettiği ve günlük işlevi ne kadar etkilediğidir.
Her uzun süren üzüntü depresyon değildir. Yas, fiziksel hastalıklar, bazı ilaçlar ve başka psikolojik sorunlar benzer yakınmalar yaratabilir. Bu nedenle internetteki bir belirti listesi tanı yerine geçmez.
Bipolar ve ilişkili bozukluklar
Bipolar bozukluk yalnızca “bir gün mutlu, bir gün mutsuz olmak” değildir. Değerlendirmede kişinin olağan halinden belirgin biçimde farklılaşan duygudurum, enerji ve etkinlik değişimleri; bunların süresi, şiddeti ve yaşam üzerindeki etkisi birlikte ele alınır.
Manik dönemlerde belirgin yükselmiş ya da aşırı irritabl duygudurumla birlikte enerji ve etkinlikte artış, uyku ihtiyacında azalma, hızlı düşünme veya konuşma ve sonuçları yeterince değerlendirmeden davranma gibi değişiklikler görülebilir. Hipomani benzer özellikler taşıyabilir ancak şiddeti ve işlev üzerindeki etkisi mani ile aynı değildir.
Bipolar bozukluğu olan bir kişi depresif dönemler de yaşayabilir. Bazı dönemlerde depresif ve manik belirtiler aynı zaman diliminde birlikte bulunabilir. Bu nedenle bipolar bozukluğu “artı ve eksi ruh hali arasında gidip gelmek” şeklinde açıklamak yanıltıcıdır.
Mani, hipomani ve depresif dönemler aynı şey değildir
Bu kavramlar günlük karakter özellikleri veya kişilik etiketleri değildir. Örneğin çok konuşkan olmak, para harcamak, sosyal olmak veya yaratıcı hissetmek tek başına mani anlamına gelmez. Benzer biçimde üzgün veya yorgun hissetmek de tek başına majör depresyon tanısı koydurmaz.
Klinik değerlendirmede belirtilerin birlikte oluşturduğu örüntü, süre, işlev kaybı, önceki dönemler, aile öyküsü ve diğer olası açıklamalar değerlendirilir.
Belirtiler neden tek başına tanı koydurmaz?
Depresyon ve bipolar bozukluk bazı ortak belirtiler gösterebilir. Özellikle kişi yardım aradığı sırada depresif bir dönem yaşıyorsa geçmişteki hipomani veya mani dönemleri fark edilmemiş olabilir. Ayrıca anksiyete bozuklukları, dikkat sorunları, madde kullanımı, uyku sorunları ve bazı tıbbi durumlar tabloyu karmaşıklaştırabilir.
Bu nedenle değerlendirme yalnızca bugünkü belirtileri saymak yerine kişinin zaman içindeki öyküsünü anlamayı amaçlar. Çevrim içi testler veya sosyal medya içerikleri bu değerlendirmeyi tek başına yapamaz.
Değerlendirmede nelere bakılır?
Bir ruh sağlığı değerlendirmesinde kişiye göre değişmekle birlikte şu başlıklar ele alınabilir:
- şikâyetlerin ne zaman başladığı ve ne kadar sürdüğü,
- uyku, enerji, dikkat, iştah ve günlük etkinliklerdeki değişimler,
- iş, okul ve ilişkiler üzerindeki etkiler,
- önceki benzer dönemler,
- kullanılan ilaçlar veya maddeler,
- fiziksel sağlıkla ilişkili olası nedenler,
- aile ve kişisel ruh sağlığı öyküsü.
Gerekli olduğunda tıbbi değerlendirme de ayırıcı tanının bir parçası olabilir.
Tedavi ve destek nasıl planlanır?
Tedavi tek bir kalıba göre belirlenmez. Sorunun türüne, şiddetine, kişinin ihtiyaçlarına ve eşlik eden durumlara göre psikoterapi, psikiyatrik/tıbbi değerlendirme ve bazı durumlarda ilaç tedavisi planın parçaları olabilir.
İlaç başlama, bırakma veya doz değiştirme kararları hekim tarafından değerlendirilmelidir. Psikolojik destek ise kişinin duygu, düşünce, davranış ve günlük yaşam örüntülerini anlamasına ve işlevselliğini desteklemeye yönelik çalışmaları içerebilir.
Ne zaman profesyonel değerlendirme düşünülmeli?
Duygudurum değişimleri uzun sürüyor, tekrar ediyor veya uyku, iş, okul, ilişkiler, maddi kararlar ya da öz bakım üzerinde belirgin bir etki oluşturuyorsa profesyonel değerlendirme düşünmek uygun olabilir.
Psikolojik destek süreci ve çalışma çerçevesi hakkında bilgi için Psikolog Mert Koşar bilgi ve randevu sayfasını inceleyebilirsiniz. Bu sayfa tanı koymaz ve tıbbi/psikiyatrik değerlendirmenin yerine geçmez.
Acil durum sınırı
Kendinize veya bir başkasına zarar verme riski, ağır davranış değişikliği, gerçeklikle bağın belirgin biçimde bozulması ya da acil tıbbi değerlendirme gerektiren bir durum varsa bu web sitesi ve randevu sistemi acil müdahale hizmeti değildir. Türkiye’de 112 Acil Çağrı Merkezi veya en yakın acil sağlık hizmeti kullanılmalıdır.
Sık sorulan sorular
Duygudurum bozukluğu ile bipolar bozukluk aynı şey mi?
Hayır. “Duygudurum bozukluğu” günlük dilde geniş bir üst ifade olarak kullanılabilir. Bipolar bozukluk ise belirli tanısal ölçütleri ve dönem örüntülerini olan ayrı bir bozukluk grubudur.
Her ruh hali değişimi bipolar bozukluk mudur?
Hayır. Günlük duygu değişimleri çok yaygındır. Bipolar değerlendirmesinde belirti örüntüsü, süre, şiddet, kişinin olağan halinden değişim ve işlev üzerindeki etkiler birlikte değerlendirilir.
Depresyon ve bipolar depresyonu ayırmak neden önemlidir?
Belirtiler örtüşebilir ve değerlendirme yalnızca mevcut depresif yakınmalara bakılarak yapılamaz. Önceki dönemler ve uzun dönemli gidişat klinik değerlendirmede önem taşır.
